Hayek – Sheria, Utungaji wa Sheria na Ushuru.
UTANGULIZI
Kwa nini kitabu hiki ni muhimu
Friedrich Hayek (1899-1992) alikuwa mmoja wa wanafikra muhimu zaidi wa masuala ya kijamii katika kipindi cha miaka mia moja iliyopita. Kitabu cha Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru (1973-1979) ni mojawapo ya kazi zake muhimu zaidi.
Akiwa mtaalamu wa taaluma nyingi mwenye shahada za uzamivu katika sheria na sayansi ya siasa, na akiwa na shauku kubwa katika saikolojia pamoja na nadharia ya mageuzi, Hayek alipokea Tuzo ya Nobel kwa kazi zake katika uchumi na mpangilio wa kijamii. Sambamba na mchango wake katika masuala ya uchumi kuhusu mizunguko ya biashara na mfumuko wa bei, alichapisha vitabu vyenye ushawishi mkubwa katika falsafa ya kisiasa, vikiwemo The Road to Serfdom, The Constitution of Liberty na The Fatal Conceit.
Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru ni sehemu muhimu na yenye ubunifu mkubwa katika mkusanyiko wa kazi zake. Kitabu hiki kinategemea miaka mingi ya tafiti za Hayek katika uchumi, nadharia ya siasa, falsafa, historia ya mawazo na sayansi ya taarifa. Aliunganisha maeneo haya yote ili kutoa uelewa mpya kuhusu namna jamii, sheria na siasa zinavyofanya kazi. Kitabu hiki kinatoa mtazamo wa kipekee kuhusu misingi ya taasisi zetu za kijamii, kinakosoa dhana yenyewe ya “haki ya kijamii”, kinakataa juhudi zote za kubuni jamii kwa misingi ya mawazo ya kimawazo (utopian), kinaeleza sababu za kutoridhishwa kwa sasa na mfumo wa demokrasia, na kinapendekeza katiba mpya yenye lengo la kulinda uhuru wetu na taasisi zetu katika siku zijazo.
Kitabu hiki kimelenga nani
Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru ni kitabu kikubwa na chenye changamoto katika kukielewa. Hoja zake ni changamano na zimeelezwa kwa undani. Muundo wake unaweza kuleta mkanganyiko kwa sababu kinahusisha mada mbalimbali na kinaonyesha ukweli kwamba kiliandikwa kwa kipindi kirefu. Baadhi ya hoja hurudiwa mara kadhaa, nyingine zimejadiliwa kwa kina sana, huku baadhi zikigusiwa kwa ufupi sana. Inaweza kuwa vigumu kueleweka kwa watu ambao si wataalamu wa eneo hili. Ndiyo maana mwongozo huu unahitajika.
Mwongozo huu umeandaliwa kwa ajili ya mtu yeyote anayependa kuelewa kitabu Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru kinahusu nini na kwa nini kazi hii ni muhimu. Hauhitaji msomaji kuwa na ujuzi wa awali kuhusu mada hii, bali unahitaji tu kuwa na shauku kuhusu jamii na siasa. Pia unaweza kuwa msaada kwa wanafunzi wa vyuo vikuu na shule wanaosoma uchumi na sayansi ya siasa, pamoja na mtu yeyote anayehusika katika mijadala ya sasa kuhusu demokrasia na utawala.
Muundo wa kitabu
Sehemu ya kwanza inaeleza chimbuko la kitabu Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru na jinsi kinavyohusiana na kazi nyingine zote za Hayek. Sura ya 1 inatoa maelezo mafupi kuhusu mada kuu za kitabu. Sura ya 2 inaonyesha umuhimu wake unaoendelea hadi leo. Sura ya 3 inaweka kitabu hiki katika muktadha wa mawazo mengine ya Hayek. Sura ya 4 inaeleza jinsi kazi hii ilivyoanzishwa na namna ucheleweshaji, vikwazo mbalimbali, mabadiliko ya mawazo na changamoto za kiafya zilivyoathiri uandishi wake. Sura ya 5 inatoa mwongozo mfupi kuhusu kitabu hiki.
Katika sehemu ya pili, sura ya 6 inaeleza njia bora ya kusoma kitabu Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru. Sura tatu zinazofuata ni miongozo kwa kila sehemu ya kitabu kimoja
kimoja: Rules and Order (Kanuni na Mpangilio), The Mirage of Social Justice (Mawazo Potofu kuhusu Haki ya Kijamii) na The Constitutional Order of a Free People (Mpangilio wa Kikatiba wa Watu Huru). Miongozo hii inalenga kuwasaidia wasomaji wanaotaka kusoma kitabu cha Hayek wenyewe, au kutoa muhtasari kwa wale ambao hawana uwezekano wa kukisoma kitabu kizima.
Sehemu ya tatu ina ukosoaji na tafakari kuhusu Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru pamoja na mtazamo wa Hayek kuhusu falsafa ya kijamii kwa ujumla. Sura ya 10 inatoa baadhi ya tafakari kuhusu Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru, hasa kuhusu mtazamo wa Hayek kuhusu mageuzi ya kitamaduni na swali la kama kitabu hiki kinamwonyesha Hayek kama mwanaliberali (kwa maana ya Ulaya) au mwanaharakati wa kihafidhina. Sura ya 11 inachunguza mijadala na mabishano yaliyoibuliwa na kitabu hiki pamoja na mawazo ya Hayek kwa ujumla, kupitia uchambuzi wa wakosoaji mbalimbali. Sura ya 12 inafanya tathmini ya umuhimu wa Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru katika mjadala wa kijamii na kisiasa wa sasa.
Maelezo kuhusu mifano
Baadhi ya sehemu za Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru zina maudhui ya kitaalamu na ya kinadharia sana. Hayek anaandika kwa kutumia dhana za kinadharia na za jumla, na anatoa mifano michache ya kueleza hoja zake. Hali hii inaweza kufanya mawazo yake kuwa magumu kueleweka kwa mtu asiye mtaalamu wa eneo hilo.
Lengo la mwongozo huu ni kufupisha hoja za Hayek kwa njia rahisi na ya moja kwa moja, ili kufanya mawazo yake yaweze kufikiwa na wasomaji ambao si wataalamu. Kwa hiyo, ni muhimu kutumia kwa kiasi fulani mifano ya vitendo ili kueleza hoja anazowasilisha.
Kwa kuwa Hayek alitumia mifano michache sana, imenilazimu mimi kuongeza baadhi ya mifano yangu mwenyewe. Ili kuepuka msomaji kumhusisha kimakosa Hayek na mfano ambao si wake, nimetumia mifano hiyo bila kutaja chanzo chake, isipokuwa katika hali chache ambapo mifano hiyo imetoka moja kwa moja kwa Hayek; katika hali hizo chanzo kimeelezwa wazi.
Hayek, mwandishi na kitabu hiki
Nilimfahamu Hayek kwa kiwango fulani na niliandaa matukio ambayo alishiriki. Nimechapisha vitabu viwili vifupi kuhusu maisha yake na kazi zake, na pia nimehariri mkusanyiko wa insha zake pamoja na jarida lililoshirikisha waandishi mbalimbali kuhusu mawazo yake juu ya mageuzi ya kitamaduni.
Kwa hiyo, nilikuwa shahidi na mshiriki katika mijadala kuhusu mawazo ya Hayek wakati ambapo mawazo hayo yalikuwa yakijitokeza taratibu kupitia juzuu mbalimbali za Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru. Kwa kuwa nina uelewa fulani kuhusu nadharia ya mageuzi na elimu ya tabia za wanyama (etholojia), niliona mitazamo yake kuhusu mageuzi ya kitamaduni na “hekima” iliyomo katika desturi na mila zetu kuwa ya kipekee sana, yenye kuchochea fikra na yenye kuvutia.
Ninatumaini kwamba mwongozo huu mfupi utaweza kuwasilisha sehemu ya shauku ambayo mawazo mapya na yenye kuchochea fikra yaliyomo katika Sheria, Uundaji wa Sheria na Uhuru yanastahili kuibua.
